Çinli uçak üreticisi COMAC’ın geliştirdiği 19 koltuklu, bataryalı yolcu uçağı CE-25A, Shandong eyaletinin Binzhou kentinde mürettebatla ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Cumartesi günü yapılan uçuşta iki pilot ile bir uçuş test mühendisi kokpitte yer aldı. Bu gelişme, uçağın test programında yeni bir aşamaya geçildiğini gösterse de CE-25A’nın yolcu taşımaya hazır olduğu anlamına gelmiyor. COMAC henüz ticari hizmete giriş tarihi açıklamadı.
Yaklaşık 10 ton ağırlığındaki gösterim uçağının ilk mürettebatlı uçuşunda sistemlerin normal çalıştığı bildirildi. Bu, CE-25A’nın ilk kez havalanması değildi: Uçak 2 Şubat’tan itibaren mürettebatsız olarak 19 otonom test uçuşu yapmıştı. Mürettebatlı uçuşlar, sistemlerin gerçek uçuş koşullarında değerlendirilmesine ve sonraki testlerin planlanmasına yardımcı olabilir; ancak sertifikasyon ve ticari işletme için gereken çalışmaların tamamlandığını göstermez.
Uçağın tasarımı ve açıklanan performans değerleri
CE-25A, 19 yolcu koltuğu taşıyacak şekilde tasarlanmış, elektrikli tahrik sistemine sahip bir uçak. Tasarımında T biçimli kuyruk ve kanatların üzerine yerleştirilmiş elektrikli kanallı fanlar bulunuyor. Her kanatta beş fan olmak üzere uçakta toplam 10 fan yer alıyor. Geleneksel bir açık pervane düzeni yerine fanların kanallar içinde çalışması, uçağın ayırt edici tasarım özelliklerinden biri.
- Kapasite: 19 yolcu koltuğu
- Tahrik sistemi: Kanatlarda toplam 10 elektrikli kanallı fan
- Açıklanan seyir hızı: Yaklaşık 300 km/saat
- Açıklanan menzil: Yaklaşık 400 kilometre
- Yaklaşık ağırlık: 10 ton
Bu değerler, programın farklı aşamalarında yayımlanan tanıtım ve teknik bilgilerden derlenmiştir; sertifikalı üretim uçağının nihai özellikleri olarak değerlendirilmemelidir. Örneğin COMAC, Kasım 2023’te Şanghay’daki Çin Uluslararası İthalat Fuarı’nda CE-25A’nın bir maketini sergilemişti. O maketin üzerindeki bilgilerde 400–500 kilometre menzil ve 400 km/saat azami seyir hızı belirtilmişti. Daha sonraki açıklamalarda ise yaklaşık 400 kilometre menzil ve 300 km/saat seyir hızı öne çıktı. Bu fark, açıklanan rakamların tasarım hedefi, azami değer veya test konfigürasyonuna göre değişebileceğini düşündürüyor; doğrulanmış nihai performans değerleri için sertifikasyon sürecinin sonuçları beklenmeli.
Tip sertifikası süreci ve programın geçmişi
Çin Sivil Havacılık İdaresi (CAAC), CE-25A için yapılan tip sertifikası başvurusunu incelemeye aldı. Başvurunun değerlendirilmesi, uçağın tasarımının ve ilgili belgelerin resmî uçuşa elverişlilik incelemesine konu olması bakımından önemli bir adım. Bununla birlikte başvurunun inceleniyor olması, uçağın sertifika aldığı ya da yolcu seferlerine başlayabileceği anlamına gelmiyor. Sertifikasyon sürecinde tasarım, sistemler, güvenlik ve uçuş performansıyla ilgili gerekliliklerin karşılandığının gösterilmesi gerekiyor.
CE-25A programı kamuoyunun gündemine ilk kez 2023’te, COMAC’ın fuarda sergilediği maketle gelmişti. Tam boy uçak ise B-0EFH tescil işaretini taşıyan bir hava aracı olarak, 28 Ekim’de Çin sosyal medyasında yayımlanan fotoğraflarla görünür hâle geldi. Bu tarihler arasındaki uzun sessizlik, geliştirme çalışmalarının durduğu anlamına gelmiyor; ancak programın ilerleyişi hakkında kamuya açık bilgilerin sınırlı kaldığını gösteriyor. Mürettebatsız uçuşlar ve ardından yapılan mürettebatlı test, programın aşamalarına ilişkin daha somut bilgiler sağladı.
Batarya teknolojisi ve CATL ile olası bağlantı
CE-25A’nın batarya tedarikçisinin kim olduğu veya uçakta hangi batarya kimyasının kullanıldığı kamuya açıklanmış değil. Çin’in büyük batarya üreticilerinden CATL, bu nedenle olası tedarikçiler arasında anılıyor; ancak COMAC ve CATL, CE-25A’da CATL bataryalarının kullanıldığını doğrulamadı. Dolayısıyla iki şirket arasındaki iş birliği, tek başına uçağın batarya paketinin kaynağını kanıtlamıyor.
Temmuz 2023’te COMAC, CATL ve Şanghay Jiao Tong Üniversitesi elektrikli uçak geliştirmek amacıyla 600 milyon yuan kayıtlı sermayeli bir ortak girişim kurdu. Aynı dönemde CATL, hücre düzeyinde 500 Wh/kg’a kadar enerji yoğunluğu sunduğunu belirttiği “yoğunlaştırılmış” batarya teknolojisini tanıttı ve hücreleri havacılık standartlarına göre test ettiğini açıkladı. 500 Wh/kg, hücre düzeyinde belirtilen bir değerdir; bu rakam doğrudan uçağa takılan batarya paketinin enerji yoğunluğu veya CE-25A’nın doğrulanmış teknik özelliği olarak okunmamalı. Paket, soğutma ve koruma sistemleri eklendiğinde toplam sistemin enerji yoğunluğu hücre değerinden farklı olabilir.
Bataryaların enerji yoğunluğu, elektrikli uçakların menzilini ve taşıyabileceği yükü belirleyen temel etkenlerden biridir. Bunun yanında güvenlik, kullanım ömrü, şarj süresi, ağırlık, maliyet ve uçuş sırasında oluşabilecek ısı yönetimi de ticari kullanım için önem taşır. Bu nedenle açıklanan hücre değerleri tek başına uçağın ekonomik veya operasyonel açıdan hazır olduğunu göstermez.
Elektrikli uçak geliştiren diğer şirketlerle karşılaştırma
COMAC, büyük ölçekli bataryalı uçaklarla uçuş testleri yapan tek üretici değil. İsveç merkezli Heart Aerospace, X1 adlı teknoloji gösterim uçağını Ağustos ayında New York eyaletinin Plattsburgh kentinde 27 dakika uçurdu. Şirket, X1’i bugüne kadar uçmuş en büyük bataryalı uçak olarak tanımladı. Yaklaşık 25.000 libre ağırlığındaki ve 106 fit kanat açıklığına sahip olduğu belirtilen X1, şirketin daha büyük bölgesel uçak geliştirme çalışmalarında kullanılan bir gösterim platformu.
Heart Aerospace’in ürün planı da zaman içinde değişti. Şirket, 2022’de 19 koltuklu ES-19 tasarımını bırakıp 30 koltuklu ES-30 üzerinde çalışmaya yöneldi. ES-30, menzili artırmak için yedek türbojeneratörlerden yararlanacak şekilde tasarlanıyor; batarya sistemi üzerinde ise BAE Systems ile çalışılıyor. Heart, ES-30’un 2031’de hizmete girmesini hedeflediğini ve işletme maliyetlerinde yüzde 40’tan fazla düşüş sağlayabileceğini öne sürüyor. Bunlar şirketin hedef ve iddialarıdır; gerçekleşmiş ticari sonuçlar olarak değerlendirilmemelidir.
İsrail merkezli Eviation da dokuz yolcu kapasiteli Alice prototipini Eylül 2022’de uçurdu. Ancak şirket 2025’in başında çalışanlarının çoğunu işten çıkardı. Bu örnekler, elektrikli uçakların prototip ve gösterim uçuşlarından sertifikalı, ekonomik olarak sürdürülebilir ticari hizmete geçişinin zor ve uzun bir süreç olabileceğini ortaya koyuyor. Ayrıca şirketlerin koltuk kapasitesi, menzil hedefi ve hibrit ya da tamamen elektrikli tahrik tercihleri birbirinden farklı; bu nedenle uçakları yalnızca koltuk sayısına veya tek bir performans değerine göre karşılaştırmak yanıltıcı olabilir.
CE-25A için henüz ticari hizmet tarihi açıklanmadı. Program açısından takip edilecek başlıca gelişmeler, CAAC’nin tip sertifikası incelemesinin ilerleyişi, devam eden uçuş testleri ve uçağın batarya sistemi ile nihai performans değerlerine ilişkin doğrulanmış açıklamalar olacak. Mevcut bilgiler, COMAC’ın mürettebatlı test aşamasına geçtiğini gösteriyor; ancak yolcu seferlerine başlanması için daha fazla test ve düzenleyici onay gerekiyor.










