Bir dinozor fosilinde kan h\u00fccresi kal\u0131nt\u0131lar\u0131na rastlamak, paleontolojide son derece ender g\u00f6r\u00fclen bir bulgudur. Fosiller \u00e7o\u011funlukla kemik, di\u015f ve ayak izi gibi sert ya da mineralle\u015fmi\u015f kal\u0131nt\u0131lar\u0131 korur; kan gibi yumu\u015fak dokular ise \u00f6l\u00fcmden sonra h\u0131zla par\u00e7alan\u0131r. Bu nedenle 115 milyon y\u0131l \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f bir dinozorun kemi\u011finde kanla ili\u015fkili izlerin bulunmas\u0131, fosillerin ge\u00e7mi\u015f canl\u0131lar hakk\u0131nda sa\u011flayabilece\u011fi bilgilerin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 yeniden g\u00fcndeme getiriyor.<\/p>\n
Curtin \u00dcniversitesi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti\u011fi uluslararas\u0131 bir ekip, Brezilya\u2019da bulunan Aratasaurus adl\u0131 dinozora ait fosille\u015fmi\u015f bir bacak kemi\u011fini inceledi. Bulgular, hakemli bilim dergisi PNAS\u2019ta yay\u0131mland\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, kemi\u011fin i\u00e7indeki mikroskobik kanallarda k\u0131rm\u0131z\u0131 kan h\u00fccrelerine benzeyen oval yap\u0131lar tespit etti. Ayr\u0131nt\u0131l\u0131 analizler, bu yap\u0131lar\u0131n yaln\u0131zca bi\u00e7im bak\u0131m\u0131ndan h\u00fccrelere benzemedi\u011fini; kanla ba\u011flant\u0131l\u0131 kimyasal izler de ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koydu.<\/p>\n
Fosil kemi\u011fin i\u00e7inde, canl\u0131yken kan damarlar\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi ince kanal a\u011flar\u0131 bulunuyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu kanallar\u0131 incelerken oval, h\u00fccre benzeri yap\u0131lar g\u00f6rd\u00fc. B\u00f6yle bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm tek ba\u015f\u0131na yap\u0131lar\u0131n ger\u00e7ekten kan h\u00fccresi oldu\u011funu kan\u0131tlamaya yetmez; \u00e7\u00fcnk\u00fc fosillerde mikroorganizmalar veya ba\u015fka maddeler de benzer \u015fekiller olu\u015fturabilir. Bu nedenle ekip, yap\u0131lar\u0131n bi\u00e7imini incelemekle yetinmeyip kimyasal bile\u015fimlerini de ara\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n
Analizlerde hem B molek\u00fcl\u00fc<\/strong> tespit edildi. Hem, kandaki hemoglobinin oksijen ta\u015f\u0131mas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan bile\u015fenlerden biridir. Bulgular, yap\u0131lar\u0131n kanla ili\u015fkili bir kimyasal iz ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu izleri, dinozorun k\u0131rm\u0131z\u0131 kan h\u00fccrelerinden geriye kalan ve zaman i\u00e7inde fosille\u015fmi\u015f kal\u0131nt\u0131lar olarak yorumlad\u0131. Burada s\u00f6z konusu olan, bug\u00fcnk\u00fc anlam\u0131yla korunmu\u015f s\u0131v\u0131 kan de\u011fil; kemi\u011fin i\u00e7inde mineralize olmu\u015f, son derece eski biyolojik yap\u0131 izleridir.<\/p>\n Fosiller milyonlarca y\u0131l boyunca \u00e7evredeki mikroorganizmalarla temas edebilir. Bu y\u00fczden bilim insanlar\u0131n\u0131n yan\u0131tlamas\u0131 gereken temel sorulardan biri, h\u00fccre benzeri yap\u0131lar\u0131n dinozora m\u0131 ait oldu\u011fu, yoksa fosilin \u00fczerine sonradan yerle\u015fen mantar ve bakterilerden mi kaynakland\u0131\u011f\u0131yd\u0131. Ekip, bu olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 s\u0131namak i\u00e7in yap\u0131lar\u0131 ve kemi\u011fin \u00e7evresindeki mikrobiyal \u00f6rt\u00fcy\u00fc kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran kimyasal testler uygulad\u0131.<\/p>\n \u0130ncelemelerde yap\u0131lar\u0131n kimyasal imzas\u0131n\u0131n kemi\u011fi saran mikrobiyal tabakayla ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 bildirildi. Ayr\u0131ca testler, s\u00f6z konusu yap\u0131lar\u0131n mantar ya da bakteri kal\u0131nt\u0131s\u0131 oldu\u011fu a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 desteklemedi. Damar kanallar\u0131n\u0131n i\u00e7indeki hem B bulgusu da de\u011ferlendirmeye eklenince ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, yap\u0131lar\u0131n dinozorun kan h\u00fccreleriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu sonucuna ula\u015ft\u0131. Bu t\u00fcr fosillerde sonu\u00e7lar\u0131n dikkatli yorumlanmas\u0131 \u00f6nem ta\u015f\u0131yor; \u00e7\u00fcnk\u00fc bilim insanlar\u0131 hem yap\u0131n\u0131n nerede bulundu\u011funu hem de kimyasal \u00f6zelliklerini birlikte de\u011ferlendiriyor.<\/p>\n Kan h\u00fccreleri yumu\u015fak ve kolay bozunabilen yap\u0131lard\u0131r. Bu nedenle korunmalar\u0131 i\u00e7in fosille\u015fmenin ba\u015flang\u0131c\u0131nda \u00f6zel \u00e7evre ko\u015fullar\u0131n\u0131n olu\u015fmu\u015f olmas\u0131 gerekir. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n de\u011ferlendirmesine g\u00f6re Aratasaurus \u00f6ld\u00fckten sonra, oksijenin s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu ve mikroorganizmalar\u0131n etkin bulundu\u011fu s\u0131\u011f bir \u00e7\u00f6kelti ortam\u0131na h\u0131zla g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015f olabilir. H\u0131zl\u0131 g\u00f6m\u00fclme, kal\u0131nt\u0131lar\u0131n uzun s\u00fcre y\u00fczeyde kal\u0131p tamamen par\u00e7alanmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemi\u015f olabilir.<\/p>\n Bu s\u00fcre\u00e7te hausmanit<\/strong> adl\u0131 manganez minerali de rol oynam\u0131\u015f olabilir. \u00d6ne s\u00fcr\u00fclen a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re mineral, h\u00fccrelerin bi\u00e7imini \u00e7evreleyerek bir t\u00fcr kal\u0131p olu\u015fturmu\u015f ve yap\u0131lar\u0131 mineralize edip sabitlemi\u015ftir. B\u00f6ylece h\u00fccrelerin \u00f6zg\u00fcn organik maddesi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bozulsa bile, bi\u00e7im ve baz\u0131 kimyasal \u00f6zelliklere ili\u015fkin izler korunabilmi\u015ftir. Bununla birlikte bu mekanizma, her fosilde ayn\u0131 \u015fekilde i\u015flemez. Uygun g\u00f6m\u00fclme, kimyasal \u00e7evre ve mineral olu\u015fumu gibi ko\u015fullar\u0131n bir araya gelmesi gerekir; bu da bulgunun neden nadir oldu\u011funu a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n Bu ke\u015ffin \u00f6nemi, dinozordan canl\u0131 h\u00fccre elde edildi\u011fi ya da fosilden kullan\u0131labilir miktarda kan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmesinden kaynaklanm\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n hedefi, korunmu\u015f mikroskobik ve kimyasal izleri kullanarak soyu t\u00fckenmi\u015f hayvanlar\u0131n biyolojisini daha iyi anlamak. Kan h\u00fccrelerine ili\u015fkin bulgular, ileride ba\u015fka fosillerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda dinozorlar\u0131n kan yap\u0131s\u0131 ve fizyolojisi hakk\u0131nda yeni ara\u015ft\u0131rma sorular\u0131na kap\u0131 a\u00e7abilir.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin bilim insanlar\u0131, farkl\u0131 dinozor t\u00fcrlerinden elde edilen benzer kal\u0131nt\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak kan h\u00fccrelerinin zaman i\u00e7inde nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011fini ara\u015ft\u0131rabilir. Bulgular, canl\u0131lar\u0131n metabolizmas\u0131 ve v\u00fccut i\u015fleyi\u015fi \u00fczerine y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u00e7al\u0131\u015fmalara da katk\u0131 sa\u011flayabilir. Ancak tek bir fosildeki izlerden dinozorlar\u0131n metabolizma h\u0131z\u0131na ili\u015fkin kesin bir sonuca varmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Bu t\u00fcr \u00e7\u0131kar\u0131mlar i\u00e7in daha fazla \u00f6rne\u011fin incelenmesi ve farkl\u0131 kan\u0131tlar\u0131n bir arada de\u011ferlendirilmesi gerekir.<\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n uzay ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da dolayl\u0131 bir \u00f6nemi bulunuyor. D\u00fcnya\u2019da baz\u0131 biyolojik yap\u0131lar\u0131n mineral etkisiyle \u00e7ok uzun s\u00fcre korunabildi\u011finin anla\u015f\u0131lmas\u0131, Mars gibi gezegenlerde ge\u00e7mi\u015f ya\u015fam izleri aran\u0131rken hangi mineral ve kaya \u00f6zelliklerinin incelenebilece\u011fine dair fikir verebilir. Bu, Mars\u2019ta ya\u015fam bulundu\u011fu anlam\u0131na gelmez; yaln\u0131zca mineralize olmu\u015f yap\u0131lar\u0131n eski biyolojik izleri koruma ihtimalinin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilecek bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma sunar.<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak Aratasaurus fosilindeki bulgu, 115 milyon y\u0131l \u00f6nce ya\u015fam\u0131\u015f bir dinozordan s\u0131v\u0131 kan elde edildi\u011fini de\u011fil, kemi\u011fin i\u00e7inde kan h\u00fccreleriyle ili\u015fkili kal\u0131nt\u0131lar\u0131n ve kimyasal izlerin saptand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Bu nadir korunma \u00f6rne\u011fi, fosillerin yaln\u0131zca iskelet yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fil, uygun ko\u015fullarda mikroskobik biyolojik izleri de saklayabilece\u011fini ortaya koyuyor.<\/strong><\/p>\nBula\u015fma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 nas\u0131l de\u011ferlendirildi?<\/h2>\n
115 milyon y\u0131ll\u0131k yap\u0131 nas\u0131l korunmu\u015f olabilir?<\/h2>\n
Bulgu dinozorlar\u0131n biyolojisi hakk\u0131nda ne anlatabilir?<\/h2>\n