/Dünya Buzulları Kritik Güvenlik Sınırını Aştı

Dünya Buzulları Kritik Güvenlik Sınırını Aştı

Science dergisinde yayımlanan yeni bir araştırma, Dünya’nın buz sistemlerinin son 12 bin yıldır büyük ölçüde korunan kararlı koşullardan uzaklaşmaya başladığını ortaya koyuyor. Araştırmacılar deniz buzunu, kar örtüsünü, kara buzullarını ve donmuş toprağı (permafrost) birbirinden bağımsız parçalar olarak değil, iklimle etkileşim hâlindeki ortak bir sistemin bileşenleri olarak değerlendirdi. Bulgulara göre bu bileşenlerin bazıları, geçmişteki doğal değişkenlik temel alınarak tanımlanan güvenli aralıkların dışına çıktı; diğerleri ise kritik sınırlara yaklaşıyor.

Çalışmada kullanılan “kriyosfer için güvenli alan” kavramı, buz sistemlerinin uzun süre kararlı kaldığı iklim koşullarını ifade ediyor. Bu alanın dışına çıkılması, buzların her yerde aynı anda ve bir anda yok olacağı anlamına gelmiyor. Ancak sistemlerin alışılmış koşulları koruma kapasitesinin zayıfladığına ve bazı değişimlerin kendi kendini hızlandırabileceğine işaret ediyor. Araştırmacılara göre fosil yakıtların yakılmasıyla atmosfere salınan sera gazlarının yol açtığı küresel ısınma, bu değişimin başlıca nedeni.

Hangi buz sistemleri sınırı aştı?

Araştırmanın değerlendirmesine göre Arktik ve Antarktika deniz buzları, kar örtüsü ve permafrostun kapladığı alan, tanımlanan güvenli sınırların ötesine geçti. Kara buzulları ise bu değerlendirmede henüz aynı şekilde sınır dışına çıkmış görünmüyor; buna karşın kritik eşiğe yaklaşıyor. Bu sonuç, bütün buz türlerinin aynı hızda ya da aynı mekanizmayla değiştiği anlamına gelmiyor. Her birinin iklim koşullarına verdiği tepki farklı olsa da aralarındaki etkileşim, bir bölgede yaşanan kaybın daha geniş iklim sistemi üzerinde etkiler yaratmasına yol açabiliyor.

Deniz buzu, okyanus yüzeyinde oluşan ve mevsimlere göre genişleyip daralabilen buz tabakasıdır. Kar örtüsü, güneş ışığının bir bölümünü uzaya yansıtarak yüzeyin ısınmasını sınırlar. Permafrost ise en az iki yıl boyunca donmuş kalan toprak ve tortulardan oluşur. Bu alanların daralması ya da çözülmesi, yalnızca yerel manzarayı değiştirmekle kalmaz; Dünya’nın ısı dengesi, su döngüsü ve karbon salımları üzerinde de sonuçlar doğurabilir.

Buz kaybı neden kendi kendini hızlandırabilir?

Buz ve kar, güneş ışığını yansıtan açık renkli yüzeylerdir. Bu yüzeyler küçüldüğünde altlarındaki daha koyu okyanus ya da kara daha fazla güneş enerjisi soğurur ve ısınır. Isınma, yeni buz kayıplarına katkıda bulunabilir; kayıp arttıkça yüzey daha da koyulaşır. Bu geri besleme mekanizması, bazı bölgelerde erimenin yalnızca dışarıdan gelen ısınmaya bağlı kalmayıp kendi kendini güçlendirmesine neden olabilir.

Permafrostun çözülmesi de benzer biçimde iklim açısından önem taşır. Donmuş toprakta çok büyük miktarda organik karbon bulunuyor. Toprak çözüldüğünde bu karbonun bir bölümü, koşullara bağlı olarak karbondioksit ve metan gibi sera gazları biçiminde atmosfere salınabilir. Bu gazlar ısınmayı artırarak daha fazla çözülmeye zemin hazırlayabilir. Bu süreçlerin kapsamı ve hızı bölgeden bölgeye değişse de araştırmacılar, permafrost kaybının iklim üzerindeki etkisinin göz ardı edilemeyeceğini vurguluyor.

Olası sonuçlar yalnızca deniz seviyesini ilgilendirmiyor

Antarktika ve Grönland’daki büyük buz kütleleri, deniz seviyesinin geleceği açısından önemli. Batı Antarktika buz tabakasının bütünüyle erimesi hâlinde küresel deniz seviyesinin yaklaşık 3 metre yükselmesine yetecek miktarda buz içerdiği tahmin ediliyor. Bu, böyle bir yükselişin kısa sürede gerçekleşeceği anlamına gelmiyor. Büyük buz tabakalarının değişimi uzun zaman ölçeklerine yayılabilir; ancak süreçlerin başlaması ya da hızlanması, gelecekte kıyı bölgelerinin karşılaşacağı riskleri artırabilir.

Grönland buzullarından okyanusa karışan tatlı su da deniz dolaşımını etkileyebilir. Araştırmacıların dikkat çektiği olasılıklardan biri, bu değişimin Avrupa’nın iklimini etkileyen büyük ölçekli okyanus dolaşımını yavaşlatması veya bozmasıdır. Bunun ne ölçüde ve hangi koşullarda gerçekleşeceği konusunda belirsizlikler bulunuyor. Yine de buz kaybının etkileri, yalnızca buzların bulunduğu kutup bölgeleriyle sınırlı kalmayabilir; okyanus akıntıları ve atmosfer dolaşımı aracılığıyla uzak bölgelerde de hissedilebilir.

Bilimsel çalışmada güvenli sınırların aşılması, söz konusu sonuçların hemen ortaya çıkacağı ya da geri dönüşün artık kesinlikle imkânsız olduğu şeklinde yorumlanmamalı. Bu sınırlar, riskin arttığı koşulları değerlendirmeye yarayan bilimsel göstergelerdir. Önemli olan, bazı süreçlerin belirli eşiklerden sonra kendi kendini besleyerek daha zor durdurulabilir hâle gelme ihtimalidir. Bu tür eşiklere “iklim dönüm noktaları” denir. Dönüm noktası riskinin artması, bugünkü salım kararlarının uzun vadeli sonuçlarını daha da önemli kılıyor.

Isınma ve dönüm noktası riski

Çalışmanın ortak yazarlarından, Stockholm Dayanıklılık Merkezi’nde görev yapan iklim bilimci Albert Norström, küresel ısınma 1,5 °C’nin üzerine çıktıkça insanlığın iklim sisteminde dönüm noktalarını tetikleme riskini üstlendiğini belirtiyor. Bu ifade, 1,5 °C seviyesinin aşılmasıyla bütün buz sistemlerinin aynı anda çökeceği anlamına gelmiyor. Aksine, ısınma arttıkça belirli eşiklerin aşılması ve uzun süreli değişimlerin başlaması olasılığının yükseldiğine dikkat çekiyor.

Dolayısıyla ısınma düzeyleri, tek başına geleceği kesin olarak belirleyen bir anahtar değil; riskin büyüklüğünü anlamaya yardımcı olan göstergeler. Buz sistemlerinin vereceği tepki, ısınmanın ne kadar süreceğine, bölgesel koşullara ve sera gazı salımlarının gelecekte nasıl değişeceğine bağlı. Belirsizlik bulunması, tehlikenin olmadığı anlamına gelmiyor. Araştırmacıların vurgusu, olası etkileri önlemek veya sınırlamak için salımların mümkün olduğunca hızlı azaltılması gerektiği yönünde.

Çözüm arayışlarında öncelik salımları azaltmak

Bilim insanları buzları korumanın temel yolu olarak sera gazı salımlarını düşürmeyi gösteriyor. Buzulların ya da deniz buzunun kaybını sınırlamak için çeşitli müdahale fikirleri de tartışılıyor. Bunlar arasında yaz aylarındaki erimeyi yavaşlatmak amacıyla buzulları özel örtülerle kaplamak, deniz buzunu artırmak için soğuk deniz suyunu yüzeye pompalamak ve Batı Antarktika’daki buz tabakasını desteklemek üzere yapay bariyerler kurmak bulunuyor.

Bu yöntemler, geniş alanlarda uygulanmaları ve çevresel etkilerinin dikkatle değerlendirilmesi gereken müdahaleler. Etkinlikleri henüz kanıtlanmış değil; ayrıca maliyetleri çok yüksek olabilir. Bir bölgede işe yarayan bir uygulama başka bir bölgede aynı sonucu vermeyebilir. Önerilerin doğal ekosistemler ve okyanus süreçleri üzerinde doğurabileceği yan etkiler de araştırılmalı. Bu nedenle söz konusu teknolojiler, uygulanmaya hazır ve kesin çözümler olarak değil, araştırılması gereken seçenekler olarak görülüyor.

Norström, bu tür teknolojilerin araştırılmasının yasaklanmaması gerektiğini savunuyor; ancak buz müdahalelerinin sera gazı salımlarını azaltmanın yerini tutamayacağına da dikkat çekiyor. Çünkü ısınmanın temel nedeni atmosferde biriken sera gazları olmaya devam ediyor. Salımlar düşürülmeden yalnızca belirli buz alanlarına müdahale etmek, sorunun kaynağını ortadan kaldırmaz ve etkileri başka bölgelere taşıma riski doğurabilir. Araştırmanın temel mesajı bu nedenle açık: Dünya’nın buz sistemleri üzerindeki baskıyı azaltmanın en önemli yolu, iklim değişikliğine neden olan salımları hızla düşürmektir.

Kaynak: Science dergisinde yayımlanan araştırma. Görsel açıklaması: Alaska’da çözülen donmuş toprak; görsel NPS Climate Change Response tarafından hazırlanmış, Wikimedia Commons üzerinden CC BY 2.0 lisansıyla paylaşılmıştır. Kapak görseli: Godot13, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.