/F-35 Uçaklarında 17 Binden Fazla Parçanın Kaydı Bulunmuyor

F-35 Uçaklarında 17 Binden Fazla Parçanın Kaydı Bulunmuyor

ABD Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisi’nin (GAO) 9 Kasım’da yayımladığı rapor, Pentagon’un F-35 programına ait yedek parça envanterini izleme konusunda önemli eksiklikler bulunduğunu ortaya koydu. Rapora göre, bakım veya onarım sürecindeki 17 binden fazla parçanın konumu envanter kayıtlarında doğrulanamıyor. Bu parçaların bilinen maliyetlere göre toplam değeri yaklaşık 1,3 milyar dolar. Ancak maliyet bilgilerindeki eksikler ile nakliye ve genel giderler hesaba katıldığında, söz konusu tutarın 2,5 milyar dolara kadar çıkabileceği belirtiliyor.

Parçalar Mart 2026 itibarıyla bakım ya da onarım sürecindeydi. Bu durum, parçaların mutlaka kaybolduğu anlamına gelmiyor; temel sorun, kayıtların parçaların nerede bulunduğunu ve hangi işlemden geçtiğini güvenilir biçimde göstermemesi. Dolayısıyla Pentagon, envanterindeki parçaların durumunu ve kullanılabilirliğini kesin olarak belirlemekte zorlanıyor. Sorun, dünyanın farklı bölgelerine yayılan büyük ve karmaşık F-35 tedarik zincirinin yönetimini de güçleştiriyor.

Savunma Bakanlığı’nın verilerine göre dünya genelinde 700’den fazla tesiste yaklaşık 26 milyon F-35 parçası bulunuyor. Bu parçaların toplam değerinin yaklaşık 31 milyar dolar olduğu tahmin ediliyor. Bu ölçekteki bir envanterde tek tek parçaların doğru kaydedilmesi; bakım planlaması, uçakların hizmette tutulması ve yeni parça siparişlerinin belirlenmesi açısından kritik önem taşıyor.

Yüklenici sistemleriyle Pentagon kayıtları arasında veri açığı

GAO’nun belirlediği temel sorunlardan biri, ana yükleniciler Lockheed Martin ve Pratt & Whitney’in envanter sistemleriyle Pentagon’un kullandığı sistem arasında doğrudan veri bağlantısı bulunmaması. Bu nedenle F-35 Ortak Program Ofisi (JPO), kendi kayıtlarını yüklenicilerden aldığı bilgilere dayanarak güncelliyor. Ortak yedek parça havuzuna ilişkin verilerin Pentagon’a yalnızca üç ayda bir gönderilmesi de envanter bilgilerinin gecikmeli olmasına yol açabiliyor.

Veri aktarımının seyrek ve dolaylı olması, kayıtların güncelliğini ve doğruluğunu etkileyebilir. Örneğin bir parça yüklenici sisteminde başka bir yerde ya da başka bir işlem aşamasında görünebilirken, JPO’nun kayıtları bu değişikliği henüz yansıtmıyor olabilir. Bu tür farklılıklar, parçanın gerçekten kayıp olup olmadığını anlamayı ve bakım için ne zaman kullanılabileceğini belirlemeyi zorlaştırıyor.

GAO ayrıca, yüklenicilerden gelen bilgilerin Pentagon’un Entegre Lojistik Yönetim Sistemi’ne (ELMS) aktarılmadan önce yeterince doğrulanmadığını bildirdi. Aralık 2025’te sunulan bir veri dosyasındaki kayıtların yalnızca yüzde 29’unda seri numarası bulunuyordu. Ulusal Stok Numarası (NSN) ise kayıtların yüzde 43’ünde yer alıyordu. Seri numarası ve NSN gibi tanımlayıcı bilgiler, parçaların birbirinden ayırt edilmesi ve kayıtların karşılaştırılması için önem taşıyor. Bu bilgilerin eksikliği, aynı parçanın sistemler arasında izlenmesini ve hatalı kayıtların tespit edilmesini güçleştiriyor.

Fiziksel sayımlar konum belirsizliğini gideremedi

JPO, 2020 mali yılından bu yana fiziksel envanter sayımları için en az 17 milyon dolar harcadı. Buna rağmen GAO, 2025 mali yılında yapılan son sayımın parçaların fiziksel olarak nerede bulunduğunu doğrulamaya yetmediğini belirtti. Sayımın envanterdeki parçaların tamamını kapsayıp kapsamadığı da netleşmedi. Bu nedenle sistemde görünen kayıtlarla depolarda veya bakım tesislerinde gerçekten bulunan parçalar arasındaki farkın boyutu kesin olarak bilinmiyor.

Takip sürecini zorlaştıran etkenlerden biri de parçaların çok sayıda tesis ve tedarikçi arasında dolaşması. Pentagon ile ana yükleniciler, alt kademe tedarikçilerin parçaları hangi tesislerde tuttuğunu her zaman bilmiyor. Envanter görünürlüğünün yalnızca ana yüklenicilerin kayıtlarına bağlı kalması, tedarik zincirinin aşağı kademelerinde ortaya çıkan hareketlerin zamanında izlenememesine neden olabilir.

Savunma Sözleşmeleri Denetim Ajansı, ilk kapsamlı envanter sayımını Mart 2027’ye kadar tamamlamayı hedefliyor. Bu çalışmanın, kayıtların fiziksel stokla ne ölçüde örtüştüğünü ve parçaların hangi tesislerde bulunduğunu daha net ortaya koyması bekleniyor. Ancak kapsamlı bir sayım tek başına sürekli bir çözüm sağlamaz; sayım sonuçlarının sistemlere doğru aktarılması ve sonraki parça hareketlerinin düzenli biçimde kaydedilmesi de gerekiyor.

Önceki kayıp bildirimleri ve mali sorumluluk

F-35 parçalarının izlenmesiyle ilgili sorunlar daha önce de gündeme geldi. GAO’nun 2023 tarihli raporuna göre bir ana yüklenici, Mayıs 2018 ile Ekim 2022 arasında 1 milyondan fazla parçayı kayıp olarak bildirdi. Bu parçaların değerinin 85 milyon doları aştığı belirtilmişti. Bu bulgu, mevcut kayıt sorunlarının yalnızca son dönemde ortaya çıkmadığını ve uzun süredir devam eden bir envanter yönetimi zafiyetine işaret ettiğini gösteriyor.

Yüklenici, Mart 2026’ya kadar 2012-2025 dönemini kapsayan yaklaşık 28 milyon dolarlık yeni bir kayıp bildirimi sundu. Savunma Sözleşmeleri Yönetim Ajansı, bildirilen kayıpların yaklaşık 6 milyon doları için yüklenicinin mali sorumluluk taşıması gerektiğine karar verdi. Bununla birlikte JPO, yeni bildirimin 2023 raporunda yer alan kayıpları içerip içermediğini belirleyemedi. Önceki ve yeni bildirimler arasındaki bu belirsizlik, toplam kayıp tutarının ve sorumluluğun netleştirilmesini güçleştiriyor.

Burada kayıp bildirimi ile parçanın fiziksel olarak bulunamaması arasındaki ayrım önem taşıyor. Eksik veya güncel olmayan kayıtlar, bir parçanın gerçekten kayıp olmasına yol açabileceği gibi, mevcut olduğu hâlde sistemde doğru konumda görünmemesine de neden olabilir. Sağlıklı bir değerlendirme için envanter kayıtlarının, fiziksel sayım sonuçlarının ve yüklenicilerin bildirimlerinin karşılaştırılması gerekiyor.

13,7 milyar dolarlık destek planı da etkilenebilir

Envanter kayıtlarındaki eksiklikler, Pentagon’un F-35 filosunu desteklemek üzere planladığı 13,7 milyar dolarlık yatırımı da riske atabilir. Plan, yedek parça stoklarını artırmanın yanı sıra uçakların operasyonel performansını iyileştirmeyi amaçlıyor. Ancak hangi parçaların mevcut olduğu, hangilerinin bakımda bulunduğu ve hangi parçalara ihtiyaç duyulduğu güvenilir biçimde belirlenemezse, yatırımın doğru önceliklere yönlendirilmesi zorlaşabilir.

GAO’ya göre yetersiz kayıtlar, Pentagon’un hangi parçaya ihtiyaç duyduğunu ve ne miktarda sipariş vermesi gerektiğini belirlemesini güçleştirebilir. Yanlış ya da eksik envanter bilgisi, ihtiyaç duyulmayan parçaların sipariş edilmesine veya kritik bir parçanın zamanında temin edilememesine yol açabilir. Bu iki durumda da bakım planları ve uçakların hizmette kalma süresi olumsuz etkilenebilir.

F-35 yedek parça havuzu yalnızca ABD tarafından kullanılmıyor; programa katılan diğer ülkeler de ortak tedarik düzeninden yararlanıyor. Bu nedenle kayıt ve görünürlük sorunları, ABD’nin yanı sıra diğer F-35 kullanıcılarının parça tedarikini de etkileyebilir. Ortak havuzdaki parçaların nerede bulunduğunun ve ne zaman kullanılabilir hâle geleceğinin bilinmesi, uluslararası bakım ve lojistik planlaması açısından da önem taşıyor.

GAO tavsiyeleri ve Pentagon’un yanıtı

GAO, sorunların giderilmesi için dört alanda adım atılmasını tavsiye etti: parça kayıplarının daha yakından izlenmesi, envanter yönetiminden sorumlu personelin görevlerinin netleştirilmesi, yönetim prosedürlerinin oluşturulması ve ilgili personele eğitim verilmesi. Bu öneriler, hem kayıtların nasıl tutulduğunu hem de hatalı ya da eksik bilgiler ortaya çıktığında kimin hangi işlemi yapacağını belirlemeyi hedefliyor.

Pentagon, GAO’nun dört tavsiyesinin tamamını kabul ederek düzeltici adımlar atacağını bildirdi. Ayrıca JPO, yüklenicilerin sistemleriyle Pentagon’un envanter sistemi arasında doğrudan ve gerçek zamanlı veri bağlantısı kurmak için çalışıyor. Böyle bir bağlantı, parça hareketlerinin üç aylık rapor döngüsünü beklemeden güncellenmesine ve kayıt farklılıklarının daha erken fark edilmesine yardımcı olabilir. Bunun etkili olabilmesi için aktarılan verilerin standart, eksiksiz ve doğrulanabilir olması da gerekiyor.

Pentagon’un federal yasa uyarınca 31 Aralık 2028’e kadar temiz denetim görüşü alması gerekiyor. Buna karşın F-35 programının mali kayıtlarındaki önemli denetim zayıflığı 2019 mali yılından bu yana devam ediyor. Envanter bilgilerinin iyileştirilmesi, yalnızca yedek parçaların yerini bulmak için değil, programın mali kayıtlarının güvenilirliğini artırmak ve milyarlarca dolarlık destek kaynaklarının daha sağlıklı planlanmasını sağlamak için de önem taşıyor.