/Microsoft’un Süper Bilgisayarları Artık Linux Üzerinde Çalışıyor

Microsoft’un Süper Bilgisayarları Artık Linux Üzerinde Çalışıyor

Süper bilgisayarların işletim sistemi tarihine bakıldığında, Windows’un bir dönem bu alanda ciddi bir rakip olmayı denediği, ancak Linux’un sonunda neredeyse tartışmasız standart hâline geldiği görülüyor. Windows’un TOP500 sıralamasındaki en dikkat çekici dönemi Kasım 2008’de yaşandı. Çin’deki Dawning 5000A, listede dünyanın en hızlı onuncu sistemi olarak yer aldı. 30.720 AMD Opteron çekirdeğiyle çalışan makine, Linpack performans testinde 180,6 teraflop ölçümüne ulaştı. Bu sonuç, Windows’un büyük ölçekli bilimsel hesaplamalarda da kullanılabileceğini gösteren önemli bir dönüm noktasıydı.

Ancak bu başarı uzun süreli bir eğilime dönüşmedi. Günümüzde TOP500’deki sistemlerin tamamı Linux kullanıyor; buna Microsoft’un Azure altyapısındaki süper bilgisayarlar da dahil. Listede Linux dışındaki son sistemler Kasım 2017’de yer aldı. Çin Meteoroloji İdaresi’ne ait bu iki makine, IBM POWER7 donanımı üzerinde AIX çalıştırıyordu. O tarihten sonra TOP500 listesinde Linux’un dışındaki işletim sistemleri görünmedi. Microsoft açısından bu tablo özellikle çarpıcı: Şirket, bir dönem kendi Windows tabanlı HPC ürünlerini tanıtırken bugün en güçlü bulut sistemlerinden birini Ubuntu üzerinde işletiyor.

Linux’un süper bilgisayarlara girişi

Linux kullanan ilk TOP500 sistemi, Los Alamos Ulusal Laboratuvarı’nda geliştirilen Avalon kümesiydi. Haziran 1998’de listede 314. sıraya yerleşen Avalon, 68 DEC Alpha işlemciyi standart Fast Ethernet bağlantılarıyla bir araya getiriyordu. Linpack testindeki performansı 19,33 gigaflop olarak ölçüldü. Bugünün ölçütleriyle bu rakam mütevazı görünse de Avalon, nispeten sıradan donanımlardan ve açık kaynaklı yazılımdan yararlanarak güçlü bir hesaplama kümesi kurmanın mümkün olduğunu gösterdi.

Projenin yöneticisi Michael Warren, Linux’un ücretsiz olmasını elbette bir avantaj olarak görüyordu; fakat seçimin asıl nedeni yalnızca maliyet değildi. Araştırmacılar, kaynak koduna erişerek sorunların nedenini inceleyebiliyor ve gerekli düzeltmeleri beklemeden uygulayabiliyordu. Bilimsel hesaplamada yazılımın davranışını denetleyebilmek, performans kadar önemliydi. Avalon’un yaklaşımı, süper bilgisayarların yalnızca pahalı ve özel üretim makinelerinden oluşmak zorunda olmadığını ortaya koydu.

Avalon, NASA’nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi’nde geliştirilen Beowulf küme tasarımından esinlenmişti. Donald Becker ve Thomas Sterling, bu yaklaşım üzerinde 1993’ün sonunda çalışmaya başladı. 1994’ün başlarında 16 DX4 işlemciyi hazır donanımlarla bir araya getirerek ilk prototiplerden birini kurdular. Amaç, pahalı özel sistemlere bağımlı kalmadan standart bilgisayarları ağ üzerinden birleştirip paralel hesaplama yapabilmekti.

Sterling’in daha sonra anlattığına göre ekip başlangıçta Linux yerine BSD kullanmayı düşünmüştü. Ancak AT&T’nin Berkeley’deki Unix geliştiricilerine açtığı dava, BSD’nin kullanılabilirliği konusunda belirsizlik yarattı. Dava Nisan 1992’de başladı ve Şubat 1994’te uzlaşmayla sonuçlandı. Temizlenmiş BSD sürümü birkaç ay sonra yayımlandığında Beowulf çalışmaları Linux üzerinde ilerlemişti. Böylece pratik koşulların şekillendirdiği tercih, Linux’un yüksek performanslı hesaplamadaki erken yayılımına katkıda bulundu.

Linux’un TOP500’deki yükselişi sonraki yıllarda hızlandı. Haziran 2004’te Linux kullanan 291 sistem, Unix kullanan 182 sistemi geride bıraktı. Kasım 2005’e gelindiğinde listedeki 500 makinenin 372’si Linux çalıştırıyordu. Windows ise yalnızca tek bir sistemde kullanılıyordu. Bu farkın arkasında, Linux’un farklı donanımlara uyarlanabilmesi, kaynak kodunun incelenebilmesi ve geniş bir araştırmacı topluluğu tarafından desteklenmesi gibi etkenler bulunuyordu.

Microsoft’un HPC alanına girişi

Microsoft’un yüksek performanslı hesaplama pazarına yönelmesinde Kyril Faenov’un girişimi önemli rol oynadı. Küme bilişim alanında çalışan Valence Research’ün kurucu ortaklarından Faenov, şirket satın alındıktan sonra 1998’de Microsoft’a katıldı. Birkaç yıl sonra Bill Gates’e bir mektup yazarak Microsoft’un teknik hesaplama pazarına girmesi gerektiğini savundu. Faenov, 2004’te şirketin yüksek performanslı hesaplama grubunu kurdu.

Bill Gates, 15 Kasım 2005’te Seattle’da düzenlenen SC05 konferansında, 10.000 doların altında maliyetle masa üzerinde çalışabilecek süper bilgisayarlar öngördü. Bu yaklaşımın arkasındaki neden yalnızca teknolojik bir meydan okuma değildi. Gates’e göre teknik hesaplama, yazılım şirketi için başlı başına büyük bir ticari fırsattı. Microsoft, Windows’un kurumsal ve masaüstü bilgisayarlardaki yaygınlığını kullanarak araştırma merkezlerine ve üniversitelere ulaşmayı hedefliyordu.

Ancak pazarın yapısı Windows için elverişli değildi. The 451 Group’tan analist John Abbot, Microsoft’un bu alanı daha önce değerlendirmemiş olmasını şaşırtıcı bulmuştu. TOP500’deki tek Windows sistemi Cornell Theory Center’da kullanılan bir Dell kümesiydi ve Kasım 2005 listesinde 311. sırada bulunuyordu. Cornell’in daha önceki sistemlerinden biri Haziran 2003’te 49. sıraya kadar yükselmişti; fakat bu, Windows’un geniş ölçekte benimsenmesini sağlayamadı.

Microsoft, Haziran 2006’da Windows Compute Cluster Server 2003 adlı özel ürününü piyasaya sürdü. Düğüm başına yaklaşık 469 dolar olarak açıklanan ürün, küme bilgisayarlarının yönetimi için bir iş zamanlayıcısı ve Microsoft’un MS-MPI uygulamasını içeriyordu. MS-MPI, Argonne Ulusal Laboratuvarı tarafından geliştirilen açık kaynaklı MPICH2 projesine dayanıyordu. Böylece Microsoft, Windows’un yanı sıra paralel programlama araçlarını ve kümelerdeki iş yüklerini yönetmeye yönelik yazılımları da sunmaya çalıştı.

Microsoft’un kendi Rainier kümesi Haziran 2007’de TOP500’de 106. sıraya girdi. Bu, şirketin teknolojisini büyük ölçekli bir sistemde sergilemesi bakımından önemliydi; ancak Linux tabanlı makinelerin sayısı ve sıralamadaki ağırlığı karşısında tek başına yeterli olmadı. Windows’un listelerdeki varlığı sonraki yıllarda birkaç sistemi aşmadı. Microsoft’un HPC sunucularındaki gelir payı da IDC verilerine göre yüzde 5’in altında kalırken, Linux’un payı yaklaşık yüzde 74’e, Unix’in payı ise yüzde 21’in biraz üzerine çıktı.

2008’deki zirve ve ölçüm tartışmaları

Windows’un TOP500’deki en güçlü görünümü, 2008’de hem ABD’deki NCSA Abe kümesi hem de Çin’deki Dawning 5000A ile yaşandı. Haziran 2008’de NCSA, Abe sisteminde Windows HPC Server 2008’in beta sürümünü kullanarak 9.472 çekirdekte 68,5 teraflop performans bildirdi. Microsoft’un o dönemde yayımladığı duyuruda bu sonuç 23. sıra olarak tanıtıldı. Ürünün son sürümü eylül ayında düğüm başına 475 dolar fiyatla satışa çıktı. Aynı dönemde Cray, küçük ve orta ölçekli kuruluşlara yönelik 25.000 dolarlık CX1 sistemini duyurdu. Bu ürünler, süper bilgisayar benzeri kümeleri daha erişilebilir hâle getirme çabasının parçasıydı.

Kasım 2008’de Dawning 5000A, 180,6 teraflopluk Linpack sonucuyla onuncu sıraya yükseldi. TOP500 bu sistemi, ABD dışında bulunan en güçlü makine olarak tanımladı. Bu başarı, Windows’un o güne kadarki en iyi derecesini önemli ölçüde geride bıraktı. InfoWorld’ün aktardığına göre Microsoft’un önceki yıl elde ettiği en iyi derece 116. sıraydı. Dolayısıyla Dawning 5000A, Windows’un süper bilgisayarlar alanında kısa süreli de olsa görünür bir sıçrama yapmasını sağladı.

Öte yandan TOP500 sonuçları, bir makinede birden fazla işletim sistemi kullanıldığında her işletim sistemine ayrı bir sıralama vermiyordu. Kasım 2010’da Tokyo Teknoloji Enstitüsü’ndeki TSUBAME 2.0, Windows HPC Server kullanıldığı bildirilen çalışmalarda petaflop eşiğini aştı. Ancak sistem TOP500’e Linux sonucuyla dördüncü sıradan girdi. Windows ve Linux altında ölçülen performans farkının yüzde 5’in altında olduğu belirtilmişti. Benzer şekilde, NCSA Abe için kaydedilen 68,48 teraflopluk sonuç Linux olarak listelendi. Bu nedenle TOP500’deki sayılar, her zaman bir sistemde denenmiş bütün işletim sistemlerini göstermiyor; çoğunlukla bildirilen ve kabul edilen tek bir sonucu yansıtıyordu.

Microsoft’tan Bill Hilf, şirketin amacının Linux’u yenmek olmadığını söylemişti. Şirket, Windows’un HPC uygulamalarında kullanılabileceğini kanıtlamaya ve kendi yazılım ekosistemini bu alana taşımaya çalışıyordu. Buna rağmen işletim sistemleri arasındaki fark, yalnızca tekil performans testlerinden ibaret değildi. Küme yönetimi, sürücü desteği, uygulama uyumluluğu, lisans maliyetleri ve araştırmacıların mevcut araçları da seçimleri etkiliyordu.

Bulut hesaplamaya geçiş ve Windows’un listeden çıkışı

Microsoft 2010’da Teknik Hesaplama girişimini başlattı ve stratejisinde bulut hizmetlerine daha fazla ağırlık verdi. Aynı yılın eylül ayında yayımlanan Windows HPC Server 2008 R2 için şirket, Linux’la benzer performans sunduğunu ve beş yıllık toplam maliyeti yüzde 32 ile yüzde 51 arasında azaltabileceğini iddia etti. Bu tür karşılaştırmalar, donanım ve lisans maliyetlerinin yanında yönetim ve destek giderlerini de hesaba katmayı amaçlıyordu. Ancak her kuruluşun iş yükü, mevcut altyapısı ve yazılım gereksinimleri farklı olduğundan bu tasarruf iddiası bütün sistemlere aynı şekilde uygulanamazdı.

Faenov, Temmuz 2011’de Satya Nadella’ya bağlı bir danışmanlık rolüne geçti. Aralık 2012’de yayımlanan HPC Pack 2012 ise Microsoft’un ürün yaklaşımında başka bir değişiklik getirdi: Yazılım, Windows Server için ücretsiz bir eklenti hâline geldi. Microsoft, bu paketle kümelerin kurulumunu ve yönetimini kolaylaştırmayı sürdürdü. Ancak TOP500’deki temsil giderek azaldı. Şirketin listede yer alan son Windows tabanlı sistemi Kasım 2012’de Azure üzerinde çalışan sanal bir kümeydi.

Faenov adı verilen bu sistem, 8.064 çekirdekle 151,3 teraflop sonucuna ulaştı ve 165. sırada yer aldı. Bildirilen verimlilik yüzde 90,2 düzeyindeydi. Sistemin adı, Microsoft’un HPC çalışmalarına öncülük eden ve Mayıs 2012’de 38 yaşında hayatını kaybeden Kyril Faenov’a bir saygı duruşu olarak yorumlandı. Bu, hem şirketin Windows tabanlı HPC döneminin önemli bir kaydı hem de bu çalışmaları başlatan kişinin anısıydı.

Dawning 5000A, Windows’un TOP500’deki son görünür örneği olarak bir süre daha listede kaldı. Haziran 2015’te 436. sıraya gerileyen sistem, Windows kullanan son makine oldu. Sonraki yıllarda listede işletim sistemi olarak Linux dışındaki seçenekler ortadan kalktı. Windows’un süper bilgisayarlardaki rolü sona ererken Microsoft, hesaplama altyapısını bulut hizmetleri üzerinden sunmaya yöneldi. Buradaki değişim, şirketin HPC alanından bütünüyle çekildiği anlamına gelmiyor; daha çok, yazılımın müşterinin kendi kümesinde çalıştırılmasından Microsoft’un yönettiği bulut altyapısına doğru bir geçişi gösteriyor.

Azure’un Linux üzerinde çalışan süper bilgisayarı

Bu dönüşümün en görünür örneklerinden biri Azure’un Eagle adlı sistemi oldu. Nvidia H100 GPU’larla kurulan Eagle, Kasım 2023’te Linpack testinde 561,2 petaflop performans bildirdi ve TOP500 listesine üçüncü sıradan girdi. Sistem, Microsoft’un bulut hizmeti için inşa edilmiş olsa da Ubuntu 22.04 Linux kullanıyordu. Haziran 2026 listesinde yedinci sırada yer alan Eagle, Microsoft’un süper bilgisayar alanındaki varlığının artık Windows’a değil, Linux tabanlı bulut altyapısına dayandığını açıkça gösteriyor.

Bu durum, bir zamanlar Linux’u sert biçimde eleştiren Microsoft için tarihî bir ironi taşıyor. Şirket, HPC pazarına ilk girdiğinde Windows’un yönetim kolaylığını, ticari desteğini ve toplam sahip olma maliyetini öne çıkarmıştı. Fakat büyük ölçekli sistemlerde araştırmacıların Linux araçlarına alışkın olması, açık kaynak ekosisteminin genişliği ve donanım üreticilerinin Linux desteği, bu işletim sistemini kalıcı biçimde öne çıkardı. Azure gibi ticari bir hizmetin Linux çalıştırması da bu tercihin yalnızca üniversitelerde veya laboratuvarlarda değil, büyük teknoloji şirketlerinin kendi altyapılarında da benimsendiğini ortaya koyuyor.

Windows’un süper bilgisayar tarihindeki hikâyesi bu nedenle basit bir başarısızlık öyküsü olarak değerlendirilemez. Windows, ürün ve donanım yatırımlarıyla önemli sistemlerde kullanıldı; Dawning 5000A gibi makineler yüksek dereceler elde etti ve Microsoft küme yönetimi yazılımları geliştirdi. Ancak bu çabalar Linux’un genişleyen ekosistemine karşı kalıcı bir pazar payına dönüşmedi. Sonuçta Microsoft, en yüksek performanslı bulut sistemlerinden birini Linux üzerinde çalıştırmayı tercih etti. TOP500’ün bugünkü tablosu, süper bilgisayarlarda belirleyici olanın yalnızca işletim sistemi markası değil; esneklik, ölçeklenebilirlik, yazılım desteği ve araştırma topluluklarının ihtiyaçları olduğunu gösteriyor.