/SİPER Ürün-2 ve Çelik Kubbe: Türkiye’nin Katmanlı Hava Savunma Sistemi Nasıl Çalışıyor?

SİPER Ürün-2 ve Çelik Kubbe: Türkiye’nin Katmanlı Hava Savunma Sistemi Nasıl Çalışıyor?

Türkiye’nin uzun menzilli hava savunma sistemi SİPER, Çelik Kubbe adı verilen katmanlı savunma mimarisinin en dış halkasında görev yapmak üzere geliştiriliyor. Sistem, farklı irtifa ve menzillerdeki hava tehditlerini tespit edip uygun savunma unsurlarına yönlendirmeyi amaçlayan geniş bir ağın parçası. SİPER’in Ürün-1 ve Ürün-2 sürümleri bu mimarinin uzun menzilli önleme kapasitesini aşamalı olarak artırırken, radar, komuta kontrol, haberleşme ve füze unsurlarının birlikte çalışmasına dayanıyor.

2T Teknoloji & Savunma programının 20. bölümünde Tolga Özbek ile SİPER’in sürümleri, yeni testlerde gösterilen kabiliyetler, S-400 ile karşılaştırmada dikkate alınması gereken noktalar ve Çelik Kubbe’nin farklı katmanları ele alınıyor. Aşağıdaki bilgiler, açıklanan teknik özellikler ile sistemlerin görev ve geliştirme aşamalarını birbirinden ayırarak sunuyor.

SİPER Ürün-1 ve Ürün-2 arasındaki temel farklar

SİPER, ASELSAN, ROKETSAN ve TÜBİTAK SAGE iş birliğiyle geliştirilen uzun menzilli bölge hava ve füze savunma sistemidir. Proje, tek seferde tamamlanmış sabit bir ürün yerine, yeni sürümlerle kabiliyetlerin artırılabildiği aşamalı ve geliştirilebilir bir mimari olarak ilerliyor. Bu yaklaşım, farklı blokların aynı sistem ailesi içinde yer almasına ve ihtiyaç duyuldukça yeni özelliklerin eklenmesine olanak tanıyor.

Ürün-1 (Blok-1), 100 kilometrenin üzerinde önleme menziliyle tanımlanıyor. Ürün-2 (Blok-2) için açıklanan hedef ise menzili 150 kilometrenin üzerine çıkarmak ve önleme irtifasını 30 kilometrenin üstüne taşımak. Bu değerler, sistemin belirli koşullardaki performansını ifade eder; gerçek angajman menzili hedefin irtifası, hızı, yönü, radar görüşü, hava koşulları ve görev planlaması gibi etkenlere bağlı olarak değişebilir.

İki füze arasındaki boyut farkı da Ürün-2’nin daha uzun menzil ve farklı performans gereksinimleri doğrultusunda geliştirildiğini gösteriyor. Ürün-1’in uzunluğu 5,4 metre, çapı 370 milimetre; Ürün-2’nin uzunluğu ise 6,3 metre, çapı 420 milimetre olarak belirtiliyor. Her iki sürümde de aktif radar arayıcı başlık teknolojisi bulunuyor. Füze mimarilerinde Ürün-1 için çift darbeli motor ve booster, Ürün-2 için ise tek kademeli monoblok motor yapısı öne çıkıyor.

Ortak yer sistemleri altyapısı, farklı füze sürümlerine geçişi kolaylaştırmayı amaçlıyor. Radarlar, komuta kontrol merkezleri, haberleşme ağı ve fırlatma altyapısının aynı sistem ailesi içinde kullanılabilmesi, daha uzun menzilli sürümlere geçerken bütün yer bileşenlerinin baştan değiştirilmesi ihtiyacını azaltabilir. Bununla birlikte, her yeni füze sürümünün mevcut altyapıyla uyumunun ve operasyonel kullanımının testlerle doğrulanması gerekir.

Ürün-1’in kabul faaliyetlerinin tamamlandığı ve envantere giriş sürecinin başlatıldığı belirtiliyor. Ürün-2 ise geliştirme ve test aşamasında ilerliyor. Bu nedenle iki sürümün açıklanan özelliklerini aynı olgunluk seviyesindeymiş gibi değerlendirmemek önemlidir: Ürün-1’in hizmete alınma süreci ile Ürün-2’nin geliştirme çalışmaları farklı aşamalara işaret ediyor.

SİPER ailesi; muharip uçak, helikopter, insansız hava aracı ve silahlı insansız hava aracı, seyir füzesi ile havadan karaya mühimmat gibi hava tehditlerine karşı kullanılmak üzere geliştiriliyor. Bir hava savunma sisteminin başarısı yalnızca füzenin menziline bağlı değildir. Tehdidin zamanında tespit edilmesi, doğru sınıflandırılması, hedef bilgilerinin güncel tutulması ve uygun önleme unsurunun seçilmesi de görev zincirinin kritik parçalarıdır.

Uçuş sırasında hedef bilgisinin güncellenmesi ne sağlıyor?

SİPER Ürün-2’nin testlerinde öne çıkan kabiliyetlerden biri, füze havadayken hedef bilgisinin güncellenebilmesi olarak açıklandı. Sinop Atış Alanı’nda gerçekleştirilen test senaryosunda füze ilk olarak belirlenen hedefe yönlendirildi; uçuş sürerken hedef bilgisi güncellendi ve füze yeni hedefe yönelerek hedefi imha etti. Bu gösterim, ara safha güdüm, terminal safha güdüm ve uçuş sırasında hedef değiştirme işlevlerinin birlikte denenmesi bakımından önem taşıyor.

Ara safha güdüm, füzenin hedefe yaklaşırken aldığı yönlendirmeleri ve güncel hedef bilgilerini kullanmasını ifade eder. Terminal safhada ise füze hedefe son yaklaşma bölümündedir; aktif radar arayıcı başlık gibi sistemler bu aşamada hedefin takibine katkı sağlar. Uçuş sırasında güncellenen hedef bilgisi, başlangıçta oluşturulan angajman planının koşullar değiştiğinde yeniden düzenlenebilmesine imkân tanır.

Bu kabiliyet, özellikle birden fazla tehdidin aynı anda bulunduğu veya hedeflerin konum ve önceliklerinin değiştiği durumlarda operasyonel esnekliği artırabilir. Örneğin, ilk hedefin tehdit niteliği değişirse ya da daha öncelikli bir hedef ortaya çıkarsa, güncel bilginin füze ve komuta kontrol ağı arasında aktarılması angajman planının yeniden değerlendirilmesine yardımcı olabilir. Ancak hedef değiştirmenin hangi mesafe ve koşullarda uygulanabileceği; veri bağlantısı, sensör takibi, füzenin uçuş durumu ve görev kuralları gibi unsurlara bağlıdır.

Hedef bilgisinin güncellenmesi, füzenin kendi başına sınırsız biçimde hedef seçtiği anlamına gelmez. Bu işlev; radarlar, komuta kontrol sistemi, veri aktarım altyapısı ve füzenin güdüm sistemi arasındaki koordinasyona dayanır. Testte gösterilen kabiliyet, sistemin değişen hedef bilgilerine yanıt verebildiğini ortaya koyar; farklı operasyonel senaryolardaki performansın değerlendirilmesi içinse kapsamlı test ve doğrulama gerekir.

SİPER ile S-400 karşılaştırılırken nelere bakılmalı?

SİPER ve Rusya’nın S-400 sistemi uzun menzilli hava savunma görevinde değerlendirilebilse de farklı geliştirme, tedarik ve entegrasyon modellerine sahip sistemlerdir. S-400 için farklı füze seçeneklerine bağlı olarak 250 ila 400 kilometreye kadar menzil değerleri açıklanmıştır. SİPER’de ise Ürün-1 için 100 kilometrenin, Ürün-2 için 150 kilometrenin üzerinde önleme menzili belirtiliyor. Bu rakamlar, sistemlerin her koşulda aynı hedeflere karşı aynı performansı göstereceği anlamına gelmez; menzil değerleri kullanılan füze, hedef türü ve angajman koşullarına göre ele alınmalıdır.

SİPER’in öne çıkan yönlerinden biri, Türkiye’de geliştirilen radar, komuta kontrol, füze ve haberleşme bileşenleriyle birlikte tasarlanmasıdır. Bu, sistemin milli savunma altyapısına uyarlanmasını ve yeni sürümlerin zaman içinde eklenmesini kolaylaştırma potansiyeli taşır. Modüler mimari yaklaşımı, mevcut unsurların korunarak yeni kabiliyetlerin sisteme kazandırılması hedefini destekler. Bununla birlikte, entegrasyonun kapsamı ve her alt sistemin birlikte çalışma performansı teknik testler ve operasyonel değerlendirmelerle belirlenir.

SİPER’in radar altyapısı ve füzelerde kullanılan aktif radar arayıcı başlık, hedef takibi ve terminal safha güdümünde önemli rol oynar. Aktif radar arayıcı başlık, füzenin hedefe son yaklaşma bölümünde kendi radarını kullanarak hedefi takip etmesine yardımcı olur. Bu özellik, füzenin bütün uçuş boyunca yer radarının hedefi sürekli aydınlatmasına duyulan ihtiyacı azaltabilir; ancak sistemin genel işleyişi yine yer sensörleri, veri bağlantıları ve komuta kontrol desteğiyle birlikte değerlendirilmelidir.

S-400 ise Türkiye tarafından yurt dışından tedarik edilen bir sistemdir. Tedarik edilen bir sistemin yazılım, güncelleme ve entegrasyon süreçleri, üretici ülkeyle yapılan anlaşmalar ve teknik düzenlemeler çerçevesinde yürür. NATO altyapısıyla uyum ve entegrasyon konusu da teknik ve siyasi boyutları bulunan ayrı bir başlıktır. Bu nedenle SİPER ile S-400’ü yalnızca ilan edilen menzil değerleri üzerinden karşılaştırmak, iki sistemin kullanım biçimleri ve geliştirme yapıları arasındaki farkları açıklamak için yeterli değildir.

Sağlıklı bir karşılaştırmada menzil kadar entegrasyon, füze seçenekleri, radar kabiliyeti, hedef türleri, komuta kontrol ağı ve sistemin olgunluk seviyesi de dikkate alınmalıdır. SİPER’in yerli olarak geliştirilmesi, Türkiye’nin sistem üzerinde geliştirme ve uyarlama kapasitesi kazanması bakımından önemlidir. S-400’ün değerlendirilmesinde ise tedarik modeli, mevcut kullanım koşulları ve diğer savunma ağlarıyla ilişkisinin ayrı ayrı ele alınması gerekir.

Çelik Kubbe tek bir sistem değil, ortak çalışan bir savunma ağıdır

Çelik Kubbe, tek başına bir füze, radar veya silah sistemi değildir. Farklı menzil ve irtifalarda görev yapan sensörlerin, füze ve topçu sistemlerinin, elektronik harp unsurlarının ve komuta kontrol altyapısının ortak bir ağ içinde çalışmasını hedefleyen katmanlı hava savunma mimarisidir. Bu yapıda bir tehdit önce tespit edilir, izlenir ve sınıflandırılır; ardından konumuna ve niteliğine uygun savunma unsuru görevlendirilir.

Projenin 6 Ağustos 2024’te Savunma Sanayii İcra Komitesi tarafından onaylandığı, 2025 yılında ise ilk büyük teslimat aşamasına ulaşıldığı bildirildi. Toplam 47 araçtan oluşan ilk sistem grubunun Türk Silahlı Kuvvetlerine teslim edildiği açıklandı. Teslimat bilgisi, mimarinin ilk unsurlarının kullanıcıya ulaştırıldığını gösterir; Çelik Kubbe’nin bütün bileşenlerinin aynı anda tamamlandığı veya tüm sistemlerin her koşulda tek bir operasyonel ağ içinde kullanıma hazır olduğu şeklinde yorumlanmamalıdır.

Katmanlı savunma yaklaşımında her sistemin görev alanı ve etkili olduğu hedef türleri farklıdır. Uzun menzilli bir sistem, yaklaşan tehdide daha uzakta müdahale etmeyi hedeflerken, kısa menzilli unsurlar kritik tesisleri ve diğer savunma sistemlerini yakın mesafede koruyabilir. Birden fazla katmanın bulunması, tek bir sistemin bütün tehditleri tek başına karşılaması beklentisini azaltır ve savunmanın farklı aşamalarda sürdürülmesine yardımcı olur.

Yakın ve alçak irtifa savunma unsurları

  • KORKUT: 35 mm top sistemiyle alçak irtifadaki hava hedeflerine ve yakın tehditlere karşı savunma sağlar. Topçu tabanlı bu yaklaşım, özellikle kısa reaksiyon süresi gerektiren görevlerde önem kazanır.
  • GÜRZ: Top ve füze unsurlarını bir araya getiren hibrit bir hava savunma çözümü olarak tanımlanır. Farklı önleme araçlarının birlikte kullanılması, çeşitli hedef türlerine karşı seçenekleri artırmayı amaçlar.
  • BURÇ: Kısa menzilli ve hareketli hava savunma görevlerine yönelik bir sistemdir. Mobil yapısı, savunma unsurlarının ihtiyaç duyulan bölgelere taşınmasını destekler.
  • SUNGUR: Taşınabilir hava savunma füzesi olarak kısa menzilli tehditlere karşı görev yapar. Taşınabilirlik, sistemin farklı birliklerle birlikte kullanılabilmesine katkı sağlar.
  • İHTAR: İHA tehditlerine karşı elektronik karşı tedbirler sunan bir sistemdir. Fiziksel önleme yerine veya onunla birlikte, insansız hava aracının kontrol ve iletişim unsurlarını etkisizleştirmeye yönelik çözümler kullanabilir.
  • ŞAHİN: İHA ve benzeri hedeflere karşı yakın hava savunma görevleri için geliştirilen çözümler arasında yer alır.
  • GÖKBERK: Lazer tabanlı hava savunma sistemi olarak, uygun hedef ve koşullarda yakın savunma görevlerine katkı sunmayı amaçlar.

Kısa ve orta menzilli katman: HİSAR sistemleri

  • HİSAR-A+: Alçak irtifa savunmasında görev yapan sistemdir. Yaklaşık 15 kilometre ve üzerindeki menzil sınıfıyla, daha yakın mesafedeki hava tehditlerine karşı koruma sağlamayı hedefler.
  • HİSAR-O+: Orta irtifa savunma görevine yönelik sistemdir. Yaklaşık 25 kilometre ve üzerindeki menzil sınıfında belirtilen bu sistem, yakın savunma unsurlarıyla uzun menzilli SİPER arasında bir ara katman oluşturur.

Menzil değerleri sistemin tek başına belirlediği değişmez sınırlar değildir. Hedefin uçuş yüksekliği ve hızı, radarların görüş koşulları, arazinin yapısı ve füzenin görev profili, etkili önleme alanını değiştirebilir. Bu yüzden HİSAR sistemleri, SİPER ve yakın hava savunma unsurlarıyla birlikte ele alındığında katmanlı yapının bir parçası olarak anlam kazanır.

Uzun menzilli katman: SİPER

  • SİPER Ürün-1: 100 kilometrenin üzerinde önleme menziliyle Çelik Kubbe’nin uzun menzilli savunma halkasında görev yapması amaçlanıyor. Kabul faaliyetlerinin tamamlandığı ve envantere giriş sürecinin başlatıldığı bildiriliyor.
  • SİPER Ürün-2: 150 kilometrenin üzerinde önleme menzili ve 30 kilometrenin üzerinde önleme irtifası hedefleriyle geliştiriliyor. Uçuş sırasında hedef bilgisinin güncellenmesine ilişkin testler, sistemin değişen angajman koşullarına uyum kabiliyetini göstermesi bakımından öne çıkıyor.

SİPER’in uzun menzilli görevi, tehdidin daha uzak bir mesafede karşılanmasına imkân sağlamayı hedefler. Ancak bu, her hedefin mutlaka bu mesafeden önleneceği anlamına gelmez. Hedefin tespit edilmesi, kesintisiz veya yeterli düzeyde takip edilmesi, doğru kimliklendirilmesi ve füzenin uygun zamanda ateşlenmesi gerekir. Bu nedenle uzun menzilli füze kadar radar ve komuta kontrol ağı da sistemin başarısında belirleyicidir.

Radar, elektronik harp ve komuta kontrolün rolü

Çelik Kubbe’nin işleyişi yalnızca önleyici füzelere dayanmaz. ALP radar ailesinin ALP-100, ALP-300, ALP-310 ve ALP-500-G gibi unsurları hava sahasının izlenmesi ve hedeflerin tespit edilmesi görevlerinde yer alıyor. Radarların farklı görev ve menzil ihtiyaçlarına göre kullanılması, hava resminin daha kapsamlı oluşturulmasına katkı sağlayabilir.

PUHU ve REDET gibi elektronik harp sistemleri, ağın destek unsurları arasında bulunuyor. Elektronik harp araçları, uygun koşullarda tehditlerin haberleşme veya algılama kabiliyetlerini etkilemeye yönelik görevler üstlenebilir. Bu unsurların füze ve topçu sistemleriyle birlikte değerlendirilmesi, hava savunmasının yalnızca fiziksel önleme yöntemlerinden oluşmadığını gösterir.

HAKİM komuta kontrol sistemi ve RADNET gibi ağ altyapıları, farklı sensör ve silahlardan gelen bilgilerin birleştirilmesi, ortak hava resminin oluşturulması ve uygun savunma unsurunun yönlendirilmesi için önem taşır. Komuta kontrol ağı; hedefin hangi sistem tarafından takip edildiğini, hangi tehdidin öncelikli olduğunu ve hangi önleme aracının görevlendirileceğini belirlemeye yardımcı olur. Yapay zekâ destekli karar mekanizmaları da bilgi işleme ve karar desteği alanlarında mimariye katkı sağlayabilir; nihai kullanım ve yetkilendirme süreçleri ise sistemin operasyonel kurallarına bağlıdır.

Katmanlı savunmanın etkili olabilmesi için sensörler ve silah sistemleri arasında zamanında, güvenilir ve doğru bilgi aktarımı gerekir. Bir hedefin erken tespit edilmesi, farklı radarların takibinden yararlanılması ve en uygun önleme aracının seçilmesi, ağ merkezli çalışma anlayışının temelini oluşturur. Haberleşme kesintileri, sensör kapsaması ve hedefin uçuş özellikleri gibi etkenler de sistemin performansını etkileyebilir.

Çelik Kubbe içinde SİPER’in yeri

Çelik Kubbe’de SİPER en uzun menzilli savunma katmanını oluşturmayı hedefler. HİSAR-A+ ve HİSAR-O+ daha kısa ve orta mesafelerde görev alırken, KORKUT ve diğer yakın hava savunma unsurları alçak irtifadaki tehditlere karşı son savunma katmanlarına katkı sağlar. Elektronik harp sistemleri ise tehditlerin haberleşme ve kontrol altyapılarına yönelik farklı bir savunma seçeneği sunar.

Bu sistemlerin ortak ağda çalışması, bir tehdidin tek bir sensöre veya silaha bağlı kalmadan değerlendirilmesine yardımcı olabilir. Örneğin, uzakta tespit edilen bir hedef uzun menzilli savunma unsurlarınca izlenirken, tehdidin güzergâhı ve niteliğine göre orta ya da yakın menzilli sistemler de hazırlık durumuna geçirilebilir. Böylece savunma, hedefin yaklaşma sürecinde farklı katmanlardan oluşan bir müdahale düzeni kurmayı amaçlar.

SİPER Ürün-1 ile Ürün-2 arasındaki gelişim de bu yapının zaman içinde genişletilmesine örnek oluşturuyor. Ürün-1’in envantere giriş süreci ve Ürün-2’nin geliştirme testleri, sistem ailesinin farklı aşamalarını yansıtıyor. Ürün-2’de gösterilen hedef güncelleme kabiliyeti, daha uzun menzilin yanında angajman esnekliğinin de önem taşıdığını ortaya koyuyor. Çelik Kubbe’nin genel başarısı ise bu füze kabiliyetlerinin radarlar, haberleşme, elektronik harp ve komuta kontrol sistemleriyle ne ölçüde uyumlu çalıştığına bağlı olacak.

Özetle SİPER, Türkiye’nin uzun menzilli hava savunma kapasitesini geliştirmeyi amaçlayan bir sistem ailesi; Çelik Kubbe ise bu kapasiteyi kısa, orta ve uzun menzilli diğer unsurlarla bir araya getirmeyi hedefleyen katmanlı bir mimaridir. SİPER Ürün-1 ve Ürün-2 arasındaki temel farklar menzil, boyut ve motor mimarisinde görülürken, uçuş sırasında hedef bilgisinin güncellenmesi Ürün-2’nin testlerde öne çıkan kabiliyetleri arasında yer alıyor. Radar, komuta kontrol, elektronik harp ve yakın savunma sistemleriyle kurulan bütünleşik yapı, hava tehditlerine farklı mesafe ve irtifalarda karşılık verme amacı taşıyor.